Szwajcarski model samorządu
Trójpoziomowa struktura administracyjna
Szwajcarski model zarządzania samorządowego jest wzorcowym przykładem skutecznej organizacji administracyjnej, opierającej się na jasnym i przejrzystym podziale kompetencji, efektywnej współpracy pomiędzy różnymi poziomami administracji oraz aktywnym zaangażowaniu lokalnych społeczności w procesy decyzyjne. Unikalną cechą systemu szwajcarskiego jest szeroko stosowana demokracja partycypacyjna i deliberatywna, głęboko zakorzeniona w zasadzie subsydiarności. Zasada ta zakłada, że państwo powinno działać przede wszystkim jako wsparcie dla obywateli, a nie ich zastępować w podejmowaniu decyzji.
Administracja w Szwajcarii funkcjonuje na trzech poziomach: federacji, kantonów oraz gmin. Federacja odpowiada za kwestie strategiczne i politykę ogólnokrajową, takie jak obrona narodowa, polityka zagraniczna oraz regulacje ogólnokrajowe. Kantony posiadają szerokie kompetencje regionalne obejmujące między innymi edukację, ochronę zdrowia oraz regionalny transport publiczny. Gminy, których jest 2890, mają bardzo wysoki poziom samodzielności i odgrywają kluczową rolę w bezpośredniej obsłudze mieszkańców.
Struktura organizacyjna samorządu w gminach szwajcarskich opiera się zazwyczaj na zgromadzeniu gminnym (Gemeindeversammlung) lub radzie gminy (Gemeinderat), której członkowie są wybierani w wyborach bezpośrednich. W mniejszych gminach najważniejsze decyzje podejmowane są podczas zebrań gminnych z udziałem mieszkańców, co stanowi przykład bezpośredniego wpływu obywateli na lokalne sprawy. W większych jednostkach funkcjonują rady gminy i burmistrzowie (Gemeindepräsident), pełniący rolę kierowniczą i reprezentacyjną.
Finansowanie gmin opiera się w dużej mierze na podatkach lokalnych, których wysokość ustalana jest przez same gminy – w tym podatku dochodowego od osób fizycznych. System ten sprzyja odpowiedzialności finansowej władz lokalnych, a jednocześnie wzmacnia motywację do dbania o atrakcyjność miejsca zamieszkania i jakość usług publicznych.
Demokracja bezpośrednia w praktyce
Kluczowym elementem funkcjonowania gmin w Szwajcarii jest demokracja bezpośrednia, realizowana poprzez liczne referenda lokalne, inicjatywy obywatelskie oraz panele obywatelskie. Te instrumenty partycypacyjne umożliwiają mieszkańcom aktywny udział w definiowaniu problemów, podejmowaniu decyzji i formułowaniu rozwiązań, co przekłada się na zwiększenie poczucia współodpowiedzialności za lokalny rozwój oraz wzrost zaufania do władz samorządowych.
Panele obywatelskie są jednym z najważniejszych narzędzi demokracji deliberatywnej, które systematycznie wdraża się w Szwajcarii. Są to zgromadzenia złożone z losowo wybranych mieszkańców reprezentujących zróżnicowane grupy społeczne, którzy wspólnie uczestniczą w podejmowaniu decyzji na tematy o istotnym znaczeniu społecznym i lokalnym, takie jak ochrona klimatu, energia odnawialna czy planowanie urbanistyczne. Proces ten jest szczegółowo zaplanowany, moderowany oraz wzbogacony edukacją uczestników poprzez współpracę z ekspertami. Efektem paneli obywatelskich są konkretne rekomendacje, które są następnie brane pod uwagę przez władze lokalne przy formułowaniu polityk publicznych.
Zaangażowanie mieszkańców w procesy decyzyjne przynosi liczne korzyści dla społeczności lokalnych. Po pierwsze, pozwala na lepsze dopasowanie podejmowanych decyzji do faktycznych potrzeb mieszkańców, co zwiększa efektywność inwestycji oraz projektów lokalnych. Po drugie, buduje zaufanie społeczne i wzmacnia więzi wspólnotowe, ponieważ mieszkańcy czują, że ich głos jest ważny i realnie wpływa na rozwój gminy. Po trzecie, angażowanie mieszkańców prowadzi do większej akceptacji społecznej realizowanych projektów, co redukuje potencjalne konflikty i opór społeczny. Po czwarte, wspólne decydowanie i współpraca zwiększają świadomość obywatelską, edukując społeczność w zakresie funkcjonowania administracji publicznej oraz odpowiedzialności za wspólną przestrzeń.
Dobre praktyki szwajcarskie do zaadaptowania w Polsce
Dobre praktyki szwajcarskie, które warto zaadaptować w polskich gminach, obejmują przede wszystkim:
- Integrację planowania przestrzennego z mobilnością, uwzględniającą od samego początku potrzeby pieszych, rowerzystów oraz użytkowników transportu publicznego. Szwajcarskie miasta takie jak Zurych czy Genewa planują przestrzeń miejską w taki sposób, by ułatwiać mieszkańcom poruszanie się pieszo lub rowerem, co zmniejsza ruch samochodowy, obniża emisję zanieczyszczeń oraz zwiększa komfort życia.
- Rozwój lokalnych centrów przesiadkowych, które efektywnie integrują różnorodne środki transportu, takie jak autobusy, kolej regionalna oraz rowery. W miastach jak Lozanna czy Berno centra te pozwalają mieszkańcom na wygodne i szybkie przesiadanie się między różnymi formami transportu, promując jednocześnie ekologiczne zachowania i ograniczając potrzebę korzystania z samochodów.
- Wprowadzanie rozwiązań z zakresu uspokajania ruchu samochodowego oraz rozwoju infrastruktury rowerowej i pieszej, inspirowanych rozwiązaniami wdrożonymi w takich miastach jak Berno czy Lucerna. Przykładem takich praktyk jest tworzenie stref z ograniczoną prędkością, rozbudowa sieci ścieżek rowerowych oraz tworzenie stref pieszych, co prowadzi do poprawy jakości przestrzeni publicznych oraz zwiększenia bezpieczeństwa uczestników ruchu.
- Regularną organizację paneli obywatelskich na poziomie lokalnym, które umożliwiają mieszkańcom realny wpływ na podejmowane decyzje i budują silne więzi społeczne. W miastach takich jak Bazylea i Genewa panele obywatelskie służą jako narzędzie do rozwiązywania złożonych problemów społecznych oraz ekologicznych, a ich rekomendacje są wiążące dla władz miejskich, co zwiększa poczucie sprawczości mieszkańców.
Polskie gminy mają pełen potencjał, aby zaadaptować te praktyki, co może znacząco poprawić jakość życia mieszkańców oraz skuteczność zarządzania na poziomie lokalnym. Kluczowe dla sukcesu tego podejścia jest konsekwentne budowanie efektywnych, transparentnych i demokratycznych mechanizmów zarządzania. Obejmuje to między innymi transparentność procesu decyzyjnego, jasne i zrozumiałe dla mieszkańców procedury administracyjne oraz regularne konsultacje społeczne. Niezbędne jest również inwestowanie w edukację obywatelską, która zwiększa świadomość mieszkańców odnośnie ich praw i obowiązków oraz rozwija umiejętności współdecydowania i współpracy. Tak budowany samorząd może nie tylko skutecznie zarządzać lokalnymi zasobami, ale także budować silną, odporną wspólnotę, która aktywnie kształtuje swoją przyszłość i potrafi stawić czoła wyzwaniom współczesnego świata.
Jeśli zainteresowała Cię tematyka to zapraszamy na webinar: Bank dobrych praktyk z miast szwajcarskich z zakresu bezpieczeństwa publicznego (14.05.2025 r. 10:00 – 12:00).