W połowie listopada 2025 roku pierwsza grupa polskich miast-finalistów Polsko -Szwajcarskiego Programu Rozwoju Miast, Związku Miast Polskich, Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej oraz Ambasady Szwajcarii wzięła udział w wizycie studyjnej do Szwajcarii. Swoimi doświadczeniami i wyzwaniami podzieliły się dwa miasta: Fryburg i Murten (fr. Morat). Wyjazd był zorganizowany wspólnie z konsorcjum Enco Urbaplan.

Fryburg – uniwersyteckie miasto mostów i polskie ślady

Fryburg to miasto liczące blisko 42 tysiące mieszkańców, położone nad rzeką Sarine, która jednocześnie stanowi granicę językową francusko-niemiecką. Wiele miejscowości położonych wzdłuż rzeki (na południe od Fryburga) nosi podwójne nazwy – francuskie na jednym brzegu, niemieckie na drugim. Fryburg jest więc – dosłownie i symbolicznie- miastem mostów.

W samym mieście znajduje się wiele śladów polskiej obecności. Najbardziej znane są witraże Józefa Mehoffera, znajdujące się w gotyckiej katedrze św. Mikołaja, które zyskały miano najwspanialszych dzieł światowej secesji.

W mieście aktywnie działa też Fundacja « Archivum Helveto-Polonicum, zajmująca się zbieraniem, konserwacją, katalogowaniem i upowszechnianiem wszelkich dokumentów i świadectw obecności Polaków w Szwajcarii. W jej zbiorach, o czym mieliśmy okazję się przekonać, znajduje się ponad 60 tys. książek, broszur, czasopism, zdjęć i setki przedmiotów obrazujących życie i prace Polaków w Szwajcarii w XIX i XX wieku. Były one gromadzone przez 15 lat jako prywatna kolekcja założycieli Fundacji, wzbogacanej następnie przez liczne dokumenty przekazywane przez rodziny oraz organizacje polskie i szwajcarskie.

Uczestnicy wizyty studyjnej mieli okazję zapoznać się z funkcjonowaniem miasta, którym zarządza 5-osobowa rada, na czele której stoi syndyk – odpowiednik naszego prezydenta/burmistrza. Wszyscy wybierani są na 5 lat. Realizują oni program, który wytycza kierunki działania na obecną i przyszłe kadencje i składa się z sześciu głównych filarów, m.in. harmonijnego rozwoju urbanistycznego, wspieranie kultury zrównoważonego rozwoju, wzmocnienie jakości świadczonych mieszkańcom usług, dążenie do osiągnięcia neutralności klimatycznej, wspieranie różnorodności i integracji społecznej.

Roczny budżet miasta to 330 mln franków, z czego 75 mln przeznacza się na inwestycje. Stopa bezrobocia utrzymuje się na poziomie 4,4%.

W mieście swoją siedzibę ma Uniwersytet Fryburski, na którym studiuje prawie 10 tys. osób.

BlueFactory i koncepcja miasta-gąbki

Gminna strategia energetyczna zakłada osiągnięcie zero-emisyjności do 2047 r., a do 2030 r. redukcję emisji o 50% w stosunku do roku 1990.

Zbudowana na terenie dawnego browaru w centrum Fryburga, BlueFactory, podjęła wyzwanie stworzenia dzielnicy „zeroemisyjnej”. Mieści się tam również Inkubator dla 30 start-upów i The Smart Living Lab, skupiające się na futurystycznych projektach mieszkaniowych. Wkrótce ma tam powstać nowa dzielnica z prawie 3 tys. mieszkań i przystankiem kolejowym.

Odporność na zmiany klimatu ma kluczowe znaczenie dla rozwoju miast. W obliczu pojawienia się nowych wyzwań środowiskowych i społecznych na całym świecie powstaje coraz więcej miast typu „gąbka”. W Szwajcarii pionierem w tej dziedzinie jest miasto i kanton Fryburg, które stosują ten model urbanistyczny na terenie BlueFactory.

Opracowana w 2022 r. przez kanton koncepcja koncentruje się na różnych hybrydowych rozwiązaniach w zakresie gospodarki wodnej, które umożliwią przywrócenie bardziej naturalnego cyklu wodnego w centrum miasta, gdzie jest on zakłócany przez nieprzepuszczalne powierzchnie. Cele tego projektu to minimalne wykorzystanie wody pitnej, korzystnie z wody opadowej i wód źródlanych oraz zminimalizowanie zrzutu ścieków do kanalizacji.

Charakter terenu BlueFactory sprawia, że jest to idealne miejsce do wdrożenia tych nowych rozwiązań, które polegają na optymalnym zarządzaniu wodami opadowymi i lokalnym oczyszczaniu ścieków. Istniejące zasoby budowlane zostaną zmodernizowane i dostosowane, zarówno nad, jak i pod ziemią, aby jak najlepiej wykorzystać wodę na miejscu. Nowe inwestycje zostaną zaprojektowane w taki sposób, aby promować znaczny rozwój bioróżnorodności. Miejski staw, przepuszczalne tereny zielone i zielone dachy pomogą w walce z wyspami ciepła i stworzą przyjazne środowisko życia, zgodnie z ewolucją dzielnicy innowacji. Istniejący zbiornik ma gromadzić i magazynować nie tylko nadmiar wody deszczowej i wodę ze źródła Les Pilettes – niegdyś eksploatowanego przez browar Cardinal – ale także ścieki, które będą oczyszczane i przetwarzane na tym terenie przy użyciu innowacyjnych procesów biologicznych. Na miejscu będzie produkowany nawóz na bazie moczu. Potencjał termiczny zgromadzonej wody zostanie wykorzystany do zasilania zbiorników toalet oraz do nawadniania i czyszczenia przestrzeni publicznych na tym terenie. W 2026 rozpocznie się etap pilotażowy projektu i będzie on wdrażany przez kolejne 3 lata.

Wsparcie dla dzieci i seniorów

We Fryburgu mieszka blisko 10 tys. osób do 25. roku życia (w tym 1800 dzieci w wieku do 4 lat) oraz 6700 seniorów. Miasto realizuje cele wyznaczone przez kanton, a co 4 lata dokonuje analizy potrzeb i dostosowuje swoją ofertę do aktualnych wymagań (np. koryguje liczbę miejsc w placówkach edukacyjnych). Ostatnie badanie pokazało, że brakuje kompleksowego i skoordynowanego podejścia dotyczącego oferty dla najmłodszych dzieci oraz rodzin dwujęzycznych. Wdrażanych jest kilka programów, takich jak Strategia wczesnego dzieciństwa. Seniorzy angażowani są na przykład do pomocy nauczycielom w szkołach podstawowych.

Zarządzanie migracją

W kantonie Fryburga mieszka 350 tys. ludzi, (reprezentujący prawie 160 różnych narodowości), z których 90 tys. nie posiada szwajcarskiego paszportu. Są to głównie Portugalczycy, Włosi i Francuzi, ale też przybysze z Syrii, Afganistanu, Erytrei czy Ukrainy (obecnie w kantonie zarejestrowanych jest 2900 osób pochodzenia ukraińskiego). Polityka migracyjna różni się w zależności od kantonu.

Fryburski Kantonalny Urząd ds. Społecznych nadzoruje integrację uchodźców oraz osób ubiegających się o azyl i utworzył w tym celu specjalny system. Zarządzanie migracją odbywa się przy udziale 2 instytucji: ORS Service AG – prywatnej firmy, która przyjmuje, zapewnia zakwaterowanie, zarządza i integruje osoby ubiegające się o azyl, natomiast sekcja Caritas Szwajcaria we Fryburgu  odpowiada za opiekę nad uchodźcami i ich integrację. Okres przygotowawczy trwa 6 miesięcy, a cały proces 3 lata.

Podczas pobytu w specjalnych ośrodkach dzieci przygotowuje się do szkoły w ramach dodatkowych zajęć, a dorośli otrzymują pomoc w sprawach społecznych i zawodowych. Duży nacisk kładzie się na naukę języka. Odbywają się również regularne spotkania z lokalną społecznością. Głównym celem jest umożliwienie uchodźcom samodzielnego życia. Doradcy z Caritas pomagają im znaleźć pracę, staż lub praktykę zawodową. W ten sposób, przy współpracy lokalnych firm, w kantonie Fryburg w 2023 r. zawarto 288 umów o pracę, 46 osób rozpoczęło praktykę zawodową, a 251 skorzystało z programów coachingowych.

Uczestnicy wizyty studyjnej odwiedzili ośrodek dla uchodźców Caserne la Poya we Fryburgu.

Murten stawia na turystykę

Murten to niespełna 10-tysięczne miasteczko, które stawia przede wszystkim na turystykę. Znajduje się w zachodniej części Szwajcarii, w kantonie Fryburga. Jest to popularna miejscowość turystyczna ze względu na położenie nad jeziorem Murten oraz piękną starówkę i mury obronne, po których można spacerować. Wokół jeziora przebiega 28 km ścieżka rowerowa, a historyczne fortyfikacje są główną atrakcją każdej wizyty na starym mieście – rozciąga się z nich wspaniały widok na dachy starego miasta i jezioro, a tablice informacyjne zawierają ciekawe informacje na temat historii Murten.

W mieście działa Murten Tourism – stowarzyszenie non-profit, zajmujące się turystami, udzielaniem im wszelkich informacji, sprzedażą biletów na imprezy, promowaniem atrakcji turystycznych regionu, organizowaniem imprez (np. Festiwal światła, targi żywości organicznej), wycieczki z przewodnikiem. Biuro świadczy też usługi plakatowe – przynieś plakaty dotyczące swoich wydarzeń do naszego biura, a my z przyjemnością wywiesimy je w 35 lokalizacjach wokół jeziora Murten.

Goście zatrzymujący się na co najmniej jedną noc w regionie Fryburga otrzymują kartę „Be my Guest” w formie kodu QR. Karta ta uprawnia do zniżek na rejsy statkiem, wycieczki po mieście i wstęp do Muzeum Murten.

Kształcenie zawodowe ma przyszłość

Szwajcaria, znana z wysokiej jakości życia oraz silnej gospodarki, może poszczycić się jednym z najlepszych systemów edukacji zawodowej w Europie. System ten charakteryzuje się zintegrowanym podejściem, które łączy teorię z praktyką, co pozwala na skuteczne przygotowanie uczniów do realiów rynku pracy. W Szwajcarii edukacja zawodowa odbywa się głównie w formie dualnej, co oznacza, że uczniowie spędzają część czasu w szkołach a część w przedsiębiorstwach. W ramach tego systemu młodzież wybiera jedną z wielu dostępnych ścieżek zawodowych.

W szkole zawodowej Orientierunsschule Murten uczy się w 2025 r. ponad 550 uczniów. Oferta jest dostosowana do aktualnych potrzeb rynku pracy, a szkoła współpracuje z lokalnymi przedsiębiorstwami.

Niemal 70% młodych ludzi na poziomie średnim wybiera kształcenie zawodowe, co świadczy o jego popularności.

Nowa oczyszczalnia ścieków

Dużym zainteresowaniem cieszyła się prezentacja nowej oczyszczalni ścieków. Inwestycja będzie gotowa na początku 2028 roku. Dzięki połączeniu stowarzyszeń zajmujących się oczyszczaniem ścieków z regionu Morat i Chiètres, udało się znaleźć sposób na skuteczne i korzystne rozwiązanie obecnych problemów w regionie. Nowa oczyszczalnia ścieków Seeland Sud, większa i bardziej wydajna, jest najbardziej ekologicznym i ekonomicznym rozwiązaniem: trwale poprawi jakość wody w jeziorze Morat. Obecna oczyszczalnia w Morat zostanie rozbudowana i zmodernizowana, natomiast ta w  Chiètres przekształcona w pompownię z osadnikiem wody deszczowej. Instalacje Seeland Sud wykorzystują najnowsze techniki oczyszczania i produkują czystą wodę, która może być bez problemu ponownie wprowadzona do obiegu naturalnego.