Czy odporności psychicznej można się nauczyć?
Wprowadzenie – czyli scena z życia
„Znowu wszystko na dziś, a najlepiej na wczoraj.”
– słyszę w słuchawce, gdy dzwonię do znajomej z zaprzyjaźnionego urzędu.
– „Nie mam czasu nawet się wkurzyć. A potem idę do domu i nie potrafię się odciąć. Kiedyś to się jakoś rozchodziło, teraz czuję się po prostu zmielona.”
Brzmi znajomo?
Dla wielu osób pracujących w administracji ten stan jest dziś codziennością. Tempo, zmienność, oczekiwania i nieustanny strumień zadań powodują, że trudno złapać oddech – nie mówiąc już o zachowaniu energii na dłużej. Hanna pracuje w urzędzie miejskim. Codziennie mierzy się z presją czasu, rosnącą liczbą zadań związanych z realizowanymi licznymi projektami, wnioskami zgłaszanymi przez mieszkańców. Zmieniające się przepisy, nowe wytyczne czy pilne zadania od przełożonych to stały element w codziennej pracy. „Znowu wszystko na wczoraj” – mówi do siebie, odbierając kolejny telefon lub czytając maila. Po powrocie do domu okazuje się, że nie potrafi się oderwać mentalnie od pracy oraz myślenia o nawale zadań. W efekcie zmęczenie i napięcie towarzyszą jej także w domu.
Czym jest odporność psychiczna?
Co można w takiej sytuacji zrobić? Jak to się dzieje, że są w organizacjach osoby, które lepiej sobie radzą z takim samym lub podobnym “nawałem” pracy czy też spokojniej reagują na “nieprzewidziane nagłe zmiany”. Wygląda to tak, jakby umiały robić coś, co im pozwala w tych samych warunkach inaczej reagować i co ważniejsze spokojnie i konkretnie działać. Okazuje się, że takie pytania zadawali sobie od wielu lat eksperci (psychologowie, zarządzający organizacjami, trenerzy sportowi) oraz badacze społeczni. Zwracali uwagę na różnicę w efektywności zespołów w różnych obszarach działania. Obserwowali czym różnią się zespoły, które osiągają lepsze wyniki w identycznie trudnych, zmiennych warunkach. Ustalono, że było to coś więcej niż radzenie sobie ze stresem, jaki takim sytuacjom na ogół towarzyszy; określono zestaw cech osobowościowych i opisano je jednym terminem – odporność psychiczna.
Odporność psychiczna to zdolność do radzenia sobie z presją, stresem i trudnościami, która pozwala szybko wracać do równowagi i efektywnie działać mimo wyzwań. Nie oznacza niewzruszoności czy obojętności, ale elastyczność i siłę do adaptacji w zmieniającym się środowisku pracy.
Współczesne badania potwierdzają, że dbanie o psychikę w pracy to konieczność. Np. raporty[1] Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy (EU-OSHA) wskazują, że aż 27% pracowników doświadcza stresu, niepokoju lub depresji związanej z pracą. Dlatego EU-OSHA rekomenduje systematyczne działania w zakresie rozwijania odporności psychicznej pracowników, ułatwiającej lepsze zarządzanie ryzykiem psychospołecznym.
Współczesne badania pokazują, że odporność psychiczna odpowiada za 25% różnic w efektywności działania jednostek i organizacji, co czyni ją jedną z kluczowych kompetencji w pracy urzędnika.
Odporność psychiczna – z czego się składa?
Istnieje kilka modeli opisujących czym jest odporność psychiczna. Przykładowy Model 4C (control, commitment, challenge, confidence), opracowany przez dr. Petera Clougha i współpracowników, wyróżnia cztery fundamentalne filary odporności psychicznej:
- Kontrola (Control): poczucie wpływu na własne życie i emocje, świadomość, że potrafimy kierować swoimi reakcjami nawet w trudnych sytuacjach.
- Zaangażowanie (Commitment): utrzymanie wytrwałości i pozytywnego nastawienia wobec celów, nawet w obliczu przeszkód.
- Wyzwanie (Challenge): postrzeganie trudności i zmian jako okazji do rozwoju, a nie zagrożeń.
- Pewność siebie (Confidence): wiara we własne kompetencje i umiejętności, która pozwala podejmować ryzyko i radzić sobie z trudnościami.
Pierwszy krok, jaki wykonała Hanna, to spojrzenie na odporność psychiczną jako na zestaw swoich cech (umiejętności). Zaczęła je stopniowo rozwijać i wzmacniać, ucząc się radzenia sobie z codziennymi wyzwaniami pracy w urzędzie, a z czasem też okazało się, że ma to zastosowanie w życiu prywatnym.
Kiedy w biurze pojawia się nagły, trudny do opanowania stres związany np. z nieoczekiwaną sytuacją, nową niezapowiadaną interpretacją przepisów (wytycznych, kryteriów, itd.), Hanna potrafi zachować spokój i lepiej panuje nad swoimi emocjami dzięki świadomemu, głębokiemu oddychaniu, które od jakiegoś czasu rozwija i praktykuje (kontrola). W chwilach, gdy lista zadań wydaje się nie mieć końca, a presja rośnie, Hanna przypomina sobie, dlaczego jej praca ma znaczenie i skupia się na kolejnych krokach, co pomaga jej utrzymać motywację i nie poddawać się zmęczeniu (zaangażowanie). Gdy pojawiają się nowe wyzwania, takie jak zmiany organizacyjne, czy nowe procedury, Hanna zaczyna traktować je jako szansę na rozwój swoich umiejętności, a nie jako zagrożenie. Pozwala jej to lepiej adaptować się do niepewności (wyzwanie). Kiedy natomiast czuje zwątpienie lub trudności, przypomina sobie swoje wcześniejsze sukcesy i pozytywne opinie od współpracowników. To wzmacnia jej pewność siebie i dodaje odwagi do podejmowania kolejnych działań (pewność siebie). Takie codzienne sytuacje pokazują, jak Hanna, krok po kroku, buduje swoją odporność psychiczną, wykorzystując filary modelu 4C w praktyce.
Pięć filarów odporności psychicznej w pracy urzędnika
Podejście Modelu 4C zostało pogłębione o ważne aspekty społeczne i dotyczące wartości Dzięki temu wskazano pięć filarów odporności psychicznej możliwej do zbudowania również w warunkach pracy w administracji publicznej:
- Relacje wspierające: bliskie kontakty z koleżankami, kolegami i przełożonymi, którzy oferują wsparcie i zrozumienie.
- Realistyczne cele: ustalanie jasnych, osiągalnych celów i konsekwentne zamykanie zadań.
- Gotowość do działania mimo niepewności: elastyczność i otwartość na zmieniające się przepisy i warunki pracy.
- Uczenie się z trudnych sytuacji: analiza trudnych doświadczeń i wyciąganie z nich wniosków.
- Pozytywne wartości i sens: świadomość, że wykonywana praca ma znaczenie i realny wpływ na życie mieszkańców.
Hanna wie, że odporność psychiczna to nie tylko jej indywidualne cechy i umiejętności, ale także relacje i wartości, które pomagają jej radzić sobie w pracy. Wiedza o tym i świadomość, że to zespoły realizują (duże) projekty i złożone zadania, pomaga jej wzmacniać swoja odporność psychiczną. Regularnie rozmawia z koleżankami i przełożonymi, dzieląc się trudnościami i szukając wsparcia. Pomaga jej to poczuć się mniej osamotnioną, gdy jest intensywny czas. Wspierają ją też kontakty z osobami z innych urzędów realizujących podobne działania (Relacje wspierające). Nauczyła się ustalać realistyczne cele i konsekwentnie je realizować. Dzięki temu zmniejszyła poczucie chaosu i stresu (Realistyczne cele). Ważne w tym procesie okazało się podejście kierownictwa urzędu do czasu i podziału zadań. Okazało się, że wszyscy dostrzegają prostą prawdę: czas i możliwości działania nie są z gumy i każdy ma określoną pojemność przyjmowania dodatkowych pilnych działań. Ważną i wcale niełatwą zmianą było nauczenie się bardziej elastycznego podejścia do “nagłych zmian”. Przyjęcie takiej elastycznej postawy i podejścia do zmieniających się uwarunkowań – koncentrowanie się na tym, co jest zależne od niej samej i jej zespołu – to pozwala jej dostosować się do zaistniałej sytuacji (Gotowość do działania mimo niepewności). Uczy się razem ze swoim zespołem, aby po każdej trudnej sytuacji zadawać pytanie: co mogę/co możemy zrobić inaczej? To pomaga jej i zespołowi rozwijać kompetencje i unikać powtarzania błędów (Uczenie się z trudnych sytuacji). W takich trudnych chwilach przypomina sobie, że jej praca ma realny wpływ na życie mieszkańców, co daje jej poczucie sensu i motywuje do działania (Pozytywne wartości i sens).
Już w 80 latach XX wieku badania Jamesa E. Loehra wskazały, że kluczową cechą odporności psychicznej jest elastyczność i sprężystość emocjonalna – zdolność do szybkiego odbudowywania się po stresujących sytuacjach i regulowania emocji. Dziś powiedzieliśmy, że jest to rezyliencja. Odporność psychiczna jest jej częścią. Praktykowanie wzmacniania poszczególnych umiejętności (filarów odporności psychicznej), pozwala Hannie uczyć się zachowywać wewnętrzną siłę mimo presji. Dzięki temu skuteczniej realizuje zadania pod presja czasu.
Podsumowanie
Odporność psychiczna to kompetencja, którą można rozwijać łącząc różne modele i praktyki. Model 4C daje jasną ramę do zrozumienia podstawowych filarów, a pięć filarów odporności psychicznej pogłębia tę wiedzę o ważne aspekty społeczne i związane z wartościami, szczególnie istotne w pracy urzędnika. Historia Hanny pokazuje, że rozwijanie odporności to proces dostępny dla każdego, który pozwala nie tylko przetrwać, ale i rozwijać się w wymagającym środowisku pracy.
Jeśli zainteresowała Cię tematyka to zapraszamy na webinar: Jak zbudować odporność psychiczną zespołu na stres i wypalenie zawodowe? (10.07.2025 r. 10:00 – 12:00).