Kształtowanie miejskich ekosystemów
Szwajcaria, mimo że nie posiada jednej, zintegrowanej strategii dedykowanej bioróżnorodności miejskiej i zazielenianiu przestrzeni zurbanizowanych, zbudowała solidny system wielopoziomowego zarządzania środowiskiem miejskim. Oparty na zdecentralizowanym modelu planowania przestrzennego i ochrony przyrody, system ten łączy ramy krajowe, kantonalne i gminne, tworząc spójne, choć w większości niewiążące podejście strategiczne.
Wielopoziomowy model zarządzania
Kształtowanie miejskich ekosystemów w Szwajcarii odbywa się w ramach kilku komplementarnych poziomów administracyjnych:
Poziom krajowy – kierunek i wsparcie
Na poziomie federalnym rząd nie narzuca odgórnych rozwiązań, lecz wyznacza kierunki działań poprzez ogólne strategie i polityki. Ich rola polega przede wszystkim na inspirowaniu, koordynowaniu i wspieraniu działań podejmowanych przez kantony i gminy. Władze federalne oferują wytyczne techniczne, narzędzia monitorujące oraz wsparcie finansowe, wspierając tym samym wdrażanie ekologicznych praktyk na poziomie lokalnym.
Do kluczowych dokumentów strategicznych należą:
- Szwajcarska Strategia Bioróżnorodności (2012)
Powstała jako efekt międzynarodowych zobowiązań Szwajcarii (szczyt w Rio de Janeiro), zakłada długofalowe wzmacnianie bioróżnorodności na całym terytorium kraju, w tym w miastach. Choć dokument nie ma mocy prawnej, wskazuje na potrzebę integracji kwestii ekologicznych z planowaniem przestrzennym. - Plan działań na rzecz bioróżnorodności (2017)
Przekłada strategię na konkretne działania dla różnych aktorów, w tym samorządów. Plan doprowadził m.in. do zwiększenia środków na ochronę przyrody i bioróżnorodność leśną. Uczestniczy w nim wiele urzędów federalnych (dot. transportu, energii, rolnictwa itd.). - Strategia Zrównoważonego Rozwoju 2030
Skupia się na promowaniu zwartej zabudowy z dostępem do zielonej infrastruktury, a także na włączaniu usług ekosystemowych i odporności klimatycznej do planowania urbanistycznego. - Federalna Ustawa o Ochronie Przyrody i Dziedzictwa Kulturowego (NHG)
Ma charakter prawnie wiążący. Nakłada obowiązek ochrony przyrody, krajobrazu oraz zapobiegania utracie rodzimych gatunków poprzez działania ochronne i konserwatorskie. - Inicjatywa Infrastruktury Ekologicznej (FOEN)
Dąży do stworzenia ogólnokrajowej sieci siedlisk i korytarzy ekologicznych, obejmującej także obszary miejskie. Zachęca do lokalnego planowania ekologicznego zgodnego z siecią krajową.
Podsumowując, poziom krajowy dostarcza ramy koncepcyjne i polityczne, ale nie posiada narzędzi egzekucyjnych – za wdrażanie odpowiadają niższe szczeble administracji.
Poziom kantonalny – regulacje i koordynacja
Kantony mają obowiązek adaptować krajowe cele do warunków lokalnych. Odpowiadają za wydawanie wiążących przepisów planistycznych i środowiskowych, a także koordynację działań sektorowych. W niektórych regionach, jak Zurych czy Bazylea-Stadt, obowiązują już konkretne wymogi prawne – np. zazielenianie dachów, obowiązki kompensacji ekologicznej czy użycie rodzimych gatunków roślin w przestrzeni publicznej.
Kantony odgrywają również istotną rolę w finansowaniu działań lokalnych i udzielaniu wsparcia merytorycznego gminom oraz w promowaniu rozwiązań opartych na naturze.
Poziom gminny – działania praktyczne i innowacyjne
Największą elastycznością i inicjatywą wykazują się szwajcarskie gminy, które samodzielnie planują i zarządzają swoją przestrzenią. To właśnie miasta i miasteczka są odpowiedzialne za praktyczną realizację strategii, projektowanie parków, wdrażanie rozwiązań retencyjnych, wspieranie łączności ekologicznej czy kształtowanie przestrzeni publicznej w sposób przyjazny dla ludzi i przyrody.
Wiele miast podejmuje działania wykraczające poza obowiązki ustawowe, np. tworząc infrastrukturę miast-gąbek, place zabaw inspirowane naturą, czy rozwijając strategiczne sieci zieleni i siedlisk przyrodniczych.
Elastyczność i spójność – siła szwajcarskiego podejścia
Brak jednej, ogólnokrajowej strategii dla miast nie oznacza braku działań. Wręcz przeciwnie – dzięki współdziałaniu poziomów krajowego, kantonalnego i gminnego powstało spójne, warstwowe podejście do kształtowania miejskich ekosystemów. Model ten zapewnia zarówno elastyczność dostosowaną do lokalnych warunków, jak i ogólną koordynację celów środowiskowych.
Co istotne, szwajcarskie podejście nie ogranicza się jedynie do ochrony bioróżnorodności. Uwzględnia także zazielenianie miast, adaptację do zmian klimatu oraz zrównoważone gospodarowanie wodą – i to wszystko bez konieczności tworzenia jednego odgórnego planu. To podejście, w którym decentralizacja staje się kluczem do skutecznego i zrównoważonego rozwoju miejskiego.
Przykłady dobrych praktyk – Zurych i Bazylea
Zurych i Bazylea to dwa czołowe miasta w Szwajcarii, które pokazują, jak skutecznie można przekładać strategiczne ramy krajowe i kantonalne na ambitne działania lokalne na rzecz bioróżnorodności miejskiej. Oba ośrodki wyróżniają się zarówno kompleksowym podejściem do planowania przestrzennego, jak i wdrażaniem innowacyjnych rozwiązań opartych na naturze.
Zurych koncentruje się na systemowym podejściu, integrując kwestie zieleni i klimatu w różnych obszarach polityki miejskiej – od zagospodarowania przestrzennego, przez rozwój zielonej infrastruktury, po wspieranie inicjatyw obywatelskich. Dzięki szczegółowym strategiom, takim jak „Stadtraumkonzept Grünräume” czy „Strategia drzewna 2030”, miasto konsekwentnie zwiększa udział przyjaznych bioróżnorodności terenów zielonych, reagując jednocześnie na wyzwania związane z urbanizacją i zmianami klimatu.
Bazylea, jako pionier zielonych dachów w Szwajcarii, łączy obowiązkowe przepisy z dobrowolnymi i edukacyjnymi inicjatywami. Wdrażając ekologiczne place zabaw, rozwiązania retencyjne oraz korytarze zieleni, miasto skutecznie wspiera łączność siedlisk i podnosi świadomość ekologiczną mieszkańców. Szczególnie godna uwagi jest współpraca z ekspertami i ośrodkami badawczymi, która pozwala na ciągłe doskonalenie stosowanych rozwiązań.
Oba miasta udowadniają, że nawet przy braku jednej ogólnokrajowej strategii, lokalna determinacja i innowacyjność mogą prowadzić do realnych i trwałych efektów w zakresie ochrony przyrody w środowisku miejskim. Ich działania stanowią inspirację dla innych gmin – zarówno w Szwajcarii, jak i poza jej granicami – pokazując, że bioróżnorodność może i powinna być integralną częścią zrównoważonego rozwoju miast.
Jeśli zainteresowała Cię tematyka to zapraszamy na webinar: Bank dobrych praktyk miast szwajcarskich z zakresu bioróżnorodności (25.06.2025 r. 10:00 – 12:00).