Miasto odporne a koncepcja miasta rezylientnego – resilient city

Miasto rezylientne to miasto, które jest przygotowane na niespodziewane zdarzenia krytyczne, znaczące zagrożenia lub długotrwałe czynniki niszczące jej tkankę oraz wynikające z nich załamań systemów czy usług miejskich.

Jedną ze składowych miasta rezylientnego jest jego odporność, na którą się składa np. solidność infrastruktury oraz gotowość reagowania na zdarzenia kryzysowe. Jednak rezyliencja miejska to koncepcja znaczeniowo szersza i zarazem głębsza w zakresie składowych elementów organizacyjnych, infrastrukturalnych, inwestycyjnych czy zwłaszcza strategiczno-planistycznych. Odnosi się do umiejętności miasta do przygotowania się do zdarzeń potencjalnie niszczycielskich oraz zdolności do powrotu do stanu nowej równowagi po doznanym szoku.

Miasto rezylientne – resilient city – to koncepcja, obecna w politykach i planowaniu przestrzennym od prawie 20 lat, zwłaszcza w krajach bogatych (przygotowane na kosztowne kryzysy) lub krajach rozwijających się, zwłaszcza te, narażone na szczególnie niszczycielskie zdarzenia. Polska dotąd nie uczestniczyła w debacie eksperckiej w tym zakresie. Jest to istotne m.in. dlatego, że do niej właśnie odnoszą się polityki szczebla europejskiego i światowego. Zastępowanie rezyliencji odpornością może prowadzić do znaczących nieporozumień metodologicznych, a co za tym idzie wdrożeniowych, w planowaniu strategicznym i działaniach inwestycyjnych w miastach.

Rezyliencja odnosi się do zdolności przetrwania, adaptacji i rozwoju pomimo napotykanych chronicznych stresów i doznanych nagłych i/lub długotrwałych wstrząsów. Chroniczne stresy to długotrwałe zdarzenia bądź sytuacje, takie jak powtarzające się powodzie, wysokie bezrobocie czy nierówności w transporcie publicznym, które osłabiają strukturę miasta. Nagłe wstrząsy to niespodziewane, intensywne wydarzenia, takie jak trzęsienia ziemi, huragany czy ataki terrorystyczne, które zagrażają społeczności. Kluczowe aspekty rezyliencji miejskiej obejmują holistyczne podejście, zintegrowane planowanie oraz angażowanie najbardziej narażonych członków społeczności. Cechy miasta odpornego to elastyczność, solidność, inkluzywność, refleksyjność, redundancja, zintegrowanie i zasobność. Miasta muszą patrzeć na swoje zdolności i ryzyka całościowo, współpracując z różnymi systemami i instytucjami, aby tworzyć rozwiązania przynoszące korzyści w wielu obszarach, takich jak gospodarka, infrastruktura i środowisko naturalne.

Miasto odporne będzie rozwijać solidną infrastrukturę oraz odpowiednie systemy reagowania na kryzysy. Jednak najbardziej odporne miasto w odpowiednio długiej perspektywie czasowej, dozna gwałtowne zdarzenie, które pokona odporną do tej pory infrastrukturę a systemy reagowania kryzysowego okażą się niewydolne. Powodzie, pożary, epidemie, fale migracji ludności mogą w pewnym momencie pokonać nawet najbardziej odporne miasto.

Od rezyliencji miasta zależeć będzie jak szybko będzie ono zdolne do powrotu do nowej równowagi po takim zdarzeniu.

Miasto odporne nie musi być rezylientne. Gwałtowne zdarzenie może pokonać tę odporność. Miasto rezylientne, nawet nie będące szczególnie odporne, będzie zdolne do szybkiej regeneracji. Miasto rozwijające odporność zainwestuje w solidne wały przeciwpowodziowe. Miasto rozwijające rezyliencję skupi się raczej na nieinwestowaniu na terenach zalewowych lub innych, miękkich i twardych rozwiązaniach.

Czy rezyliencja to pomysł na rozwój miasta? 

Rezyliencja może być doskonałym tematem na strategię rozwoju miasta. W dynamicznie zmieniającym się świecie, miasta muszą być przygotowane na różnorodne wyzwania, takie jak zmiany klimatyczne, katastrofy naturalne, pandemie czy kryzysy gospodarcze. Rezyliencja miejska pozwala miastom szybko i skutecznie reagować na te zagrożenia, minimalizując straty i przywracając normalne funkcjonowanie. Wdrażanie strategii rezyliencji wspiera zrównoważony rozwój, promując ekologiczne rozwiązania i innowacyjne technologie, które poprawiają jakość życia mieszkańców. Będzie również inwestować w odporną infrastrukturę, taką jak systemy odprowadzania wody deszczowej czy energetykę opartą na odnawialnych źródłach, minimalizujące szkody w przypadku kryzysów.

Jak rozwijać gotowość?

Podstawowe założenia koncepcji miasta rezylientnego (w którym zawiera się również odporność miejska) obejmują identyfikację zagrożeń i ocenę ryzyka. Pierwszym krokiem jest zidentyfikowanie potencjalnych zagrożeń klimatycznych, takich jak powodzie, susze czy ekstremalne temperatury, oraz ocena ich prawdopodobieństwa i skutków dla miasta. Nieodzowne okaże się również identyfikacja innych potencjalnych zagrożeń czy niszczycielskich czynników, takich jak wojny, masowe migracje, pandemie itp.

Efektywne gospodarowanie zasobami, takimi jak woda i energia, jest kolejnym kluczowym elementem. Promowanie odnawialnych źródeł energii, redukcja zużycia oraz recykling to działania, które wspierają zrównoważone zarządzanie zasobami. Wdrażanie zielonej infrastruktury, takiej jak parki, ogrody deszczowe czy zielone dachy, pomaga w retencji wody, redukcji efektu miejskiej wyspy ciepła i poprawie jakości powietrza.

Wdrażanie skutecznego zarządzania ryzykiem katastrof naturalnych wymaga regularnego monitorowania i analizy danych klimatycznych oraz środowiskowych w celu wczesnego wykrywania potencjalnych zagrożeń. Planowanie przestrzenne powinno uwzględniać ryzyko katastrof naturalnych, np. unikanie zabudowy na terenach zalewowych czy narażonych na osuwiska. Modernizacja i adaptacja systemów transportowych, energetycznych i wodociągowych, aby były odporne na ekstremalne warunki pogodowe, jest niezbędna. Implementacja zaawansowanych systemów monitorowania i ostrzegania przed katastrofami naturalnymi pozwala na szybką reakcję i minimalizację skutków.

Edukacja i zaangażowanie społeczności są kluczowe dla zwiększenia świadomości mieszkańców na temat zagrożeń i sposobów reagowania w sytuacjach kryzysowych. Koordynacja działań pomiędzy różnymi sektorami i instytucjami, takimi jak administracja publiczna, służby ratunkowe, organizacje pozarządowe i sektor prywatny, jest niezbędna dla skutecznego zarządzania ryzykiem.

MPA jako element budowania odporności

Opracowanie Miejskiego Planu Adaptacji (MPA) jest kluczowym krokiem w przygotowaniu miasta na wyzwania związane ze zmianami klimatu. MPA zawiera strategie i działania mające na celu zwiększenie odporności miasta na skutki zmian klimatu. W Polsce, zgodnie z nowelizacją ustawy Prawo ochrony środowiska z 2025 roku, miasta od 20 tys. mieszkańców są zobowiązane do opracowania takiego planu. Proces ten obejmuje kilka etapów: przygotowanie do procesu adaptacji, analiza zagrożeń i ocena wrażliwości, ocena ryzyka i identyfikacja działań adaptacyjnych, opracowanie MPA, konsultacje społeczne, przyjęcie i wdrożenie planu oraz monitoring i ewaluacja. Powołanie zespołu ds. adaptacji, identyfikacja interesariuszy oraz budowanie świadomości to pierwsze kroki w przygotowaniu do procesu adaptacji. Następnie należy zbierać dane klimatyczne i oceniać wrażliwość miasta na zmiany klimatyczne. Na podstawie analizy ryzyka identyfikuje się konkretne działania adaptacyjne, które zostaną uwzględnione w MPA. Konsultacje społeczne pozwalają na zaangażowanie społeczności i uwzględnienie ich uwag w planie. Po formalnym zatwierdzeniu MPA przez odpowiednie organy miasta, rozpoczyna się realizacja zaplanowanych działań. Regularny monitoring i ewaluacja skuteczności wdrażanych działań pozwalają na aktualizację planu w odpowiedzi na nowe wyzwania lub zmieniające się warunki klimatyczne.

Proces adaptacji jest ciągły i wymaga elastyczności oraz zaangażowania wszystkich zainteresowanych stron. Szczegółowe wytyczne dotyczące opracowania MPA można znaleźć w „Podręczniku adaptacji dla miast. Wytyczne do przygotowania Miejskiego Planu Adaptacji do zmian klimatu” opracowanym przez Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy.

Metody adaptacji do ekstremalnych zjawisk pogodowych

Adaptacja do ekstremalnych zjawisk pogodowych jest kluczowa dla zwiększenia odporności miast i budowania ich rezyliencji. Jednym z podejść jest koncepcja miast-gąbek, która polega na tworzeniu powierzchni umożliwiających wsiąkanie wody deszczowej do gruntu, co pomaga w zarządzaniu zarówno powodziami, jak i suszami. Inne metody obejmują budowę systemów ochrony przed powodzią, takich jak wały przeciwpowodziowe i zbiorniki retencyjne, oraz przygotowanie miast na fale upałów poprzez tworzenie zielonych przestrzeni, które obniżają temperaturę otoczenia.

Przykłady działań adaptacyjnych obejmują:

• Zielone dachy: Dachy pokryte roślinnością, które pomagają w retencji wody deszczowej, redukują efekt miejskiej wyspy ciepła i poprawiają jakość powietrza.

• Systemy retencji wody: Instalacje, które zatrzymują wodę deszczową, umożliwiając jej późniejsze wykorzystanie lub powolne uwalnianie do systemów kanalizacyjnych, co zmniejsza ryzyko powodzi.

• Zielono-niebieska infrastruktura: Połączenie zielonych przestrzeni z elementami wodnymi, takimi jak parki z oczkami wodnymi, które pomagają w zarządzaniu wodą deszczową i poprawiają bioróżnorodność.

Zarządzanie ryzykiem i wzmacnianie infrastruktury

Skuteczne zarządzanie ryzykiem katastrof naturalnych oraz wzmacnianie infrastruktury krytycznej wymaga kilku kluczowych działań. Przede wszystkim, regularne monitorowanie i analiza danych klimatycznych oraz środowiskowych są niezbędne do wczesnego wykrywania potencjalnych zagrożeń. Planowanie przestrzenne powinno uwzględniać ryzyko katastrof naturalnych, co oznacza unikanie zabudowy na terenach zalewowych czy narażonych na osuwiska. Modernizacja i adaptacja systemów transportowych, energetycznych i wodociągowych, aby były odporne na ekstremalne warunki pogodowe, jest kluczowa dla wzmocnienia infrastruktury krytycznej. Implementacja zaawansowanych systemów monitorowania i ostrzegania przed katastrofami naturalnymi pozwala na szybką reakcję i minimalizację skutków. Edukacja i zaangażowanie społeczności poprzez kampanie informacyjne i edukacyjne zwiększają świadomość mieszkańców na temat zagrożeń i sposobów reagowania w sytuacjach kryzysowych. Wreszcie, koordynacja działań pomiędzy różnymi sektorami i instytucjami, takimi jak administracja publiczna, służby ratunkowe, organizacje pozarządowe i sektor prywatny, jest niezbędna dla skutecznego zarządzania ryzykiem. Te działania są kluczowe dla budowania odporności miast na katastrofy naturalne i wzmacniania ich infrastruktury krytycznej, co pozwala na lepsze przygotowanie i szybszą reakcję na potencjalne zagrożenia.

Rola technologii i innowacji w adaptacji miast

Technologie i innowacje odgrywają kluczową rolę w adaptacji miast do zmian klimatycznych. Inteligentne miasta wykorzystują zaawansowane technologie, takie jak Internet Rzeczy (IoT), sztuczna inteligencja (AI) i sieci 5G, aby monitorować i zarządzać zasobami miejskimi bardziej efektywnie. Przykłady technologicznych innowacji obejmują m.in:

• Inteligentne systemy zarządzania ruchem: Optymalizują przepustowość dróg i zmniejszają zatory komunikacyjne.

• Inteligentne sieci energetyczne (smart grids): Umożliwiają efektywniejsze wykorzystanie energii oraz integrację odnawialnych źródeł energii.

• Systemy monitoringu jakości powietrza: Pomagają w zarządzaniu emisją zanieczyszczeń i poprawie jakości powietrza.

Podsumowanie

Miasto odporne, znane również jako resilient city, to koncepcja, która odnosi się do zdolności miasta do przetrwania, adaptacji i rozwoju pomimo napotykanych chronicznych stresów i nagłych wstrząsów. Kluczowe aspekty odporności miejskiej obejmują holistyczne podejście, zintegrowane planowanie oraz angażowanie najbardziej narażonych członków społeczności. Miasta muszą patrzeć na swoje zdolności i ryzyka całościowo, współpracując z różnymi systemami i instytucjami, aby tworzyć rozwiązania przynoszące korzyści w wielu obszarach, takich jak gospodarka, infrastruktura i środowisko naturalne.